To trzeba przeczytać.

Rafał Malczewski, Pępek świata. Wspomnienia z Zakopanego

Nie wiem ja Wy, ale ja Zakopane uwielbiam. Mimo wszędobylskich reklam, mimo tłumów, mimo kiczu. Uwielbiam i już! Dlatego tym przyjemniej czytałam wspomnienia z Zakopanego autorstwa Rafała Malczewskiego. Syn słynnego Jacka Malczewskiego był mieszkańcem Zakopanego wiele lat, a jego wspomnienia dotyczą głównie okresu międzywojnia. Teksty utrzymane w tonie lekkiej złośliwości, pisane z przymrużeniem oka. Rafał Malczewski potrafił krytycznie spojrzeć na niektóre zagadnienia, które wnikliwie obserwował. 

Książka bogata w anegdoty i historyjki, których bohaterami byli wybitni ludzie kultury. Bo kto w tamtym czasie nie ciągnął do Zakopanego? Mam wrażenie, że bawiła tam cała ówczesna bohema: Witkacy, Tadeusz Boy-Żeleński, Julian Tuwim, Antoni Słonimski, Kazimierz Wierzyński, Ksawery Dunikowski, Karol Szymanowski, Kornel Makuszyński, Stanisław Gałek, Jan Kasprowicz, August Zamojski, Wojciech Kossak, Leon Chwistek, Zofia i Karol Stryjeńscy. Do Zakopanego zawitali również Władysław Reymont, Zofia Nałkowska, Leon Wyczółkowski. Wymieniać trzeba by wiele nazwisk. Niektórzy z nich Zakopane tylko odwiedzali, inni związali się z nim na dłużej. Oprócz zakopiańskich hulanek i suto zakrapianych spotkań towarzyskich (o których pisał na podstawie właśnie tej książki Sławomir Koper w swojej kompilacji Alkohol i muzy) Rafał Malczewski Zakopane przedstawia znacznie szerzej. W jego książce możemy przeczytać nie tylko o sławnych rezydentach, ale również o mieszkańcach Zakopanego. Pojawia się postać Klemensa Bachledy (Klimek), ród Gąsieniców czy rodzina Krzeptowskich. Rafał Malczewski kilkakrotnie wspomina o gruźlikach przybywających do Zakopanego w celu podleczenia się, którzy mogli zatrzymać się w sanatorium prowadzonym przez siostrę Marii Skłodowskiej-Curie, Bronisławę wspólnie z mężem, Kazimierzem Dłuskim. Ale Zakopane to nie tylko goście, sanatoria, kawiarnie, knajpy, hotele, restauracje.

Książka mówi również o początkach taternictwa i TOPR-u. Z tym zagadnieniem należy łączyć Mariusza Zaruskiego czy Józefa Oppenheima, którym sporo miejsca w swoich wspomnieniach poświęca Malczewski. Przywołuje sytuacje nie tylko zabawne, ale wręcz komiczne i szalone, jak pomysł Stanisława Gałka, który stworzył projekt przydziału na wyłączność poszczególnym malarzom konkretnych części Tatr.  

Gałek dybał na Morskie Oko i chciał wysiudać stamtąd Hennemana, który z uporem maniaka malował to Stawiszcze, po większej części stojąc lub siedząc na ścieżce, okalającej przedmiot żądzy Gałka. I dalej możemy przeczytać, że Gałek miał ułożony cały program. Więc Zefiryn Ćwikliński mógłby swoje owce malować w Dolinie Stawów Gąsienicowych, Hannemanowi dać Pięć Stawów plus Siklawa, może Wodogrzmoty, „Cyryl” Terlecki (…) objąłby regle, Czarny Staw Gąsienicowy, może, jeżeli da rady, Kasprowy i okolice. (…) Gentil-Tippenhauerowa niech maluje, gdzie chce, z wyjątkiem jezior i wierchów, ale najlepiej byłoby, gdyby trzymała się Zachodnich Tatr, od Czerwonych Wierchów włącznie. (…) „Lewicowców”, jak Malczewski, Witkiewicz i kto tam jeszcze, nie powinno się uwzględniać. 

Słusznie Rafał Malczewski postawił pytanie jakie Związek Plastyków będzie miał sankcje wobec krnąbrnych artystów. Co począć z facetem, który bez przydziału kropnie Morskie Oko, zaczajony w piargach lub siedząc w koronie rozłożystego smreku?

Wracając do turystów odwiedzających Zakopane i okolice za autorem przytoczę, że do tego cudownego skrawka naszego kraju dotarł również Lenin, o czym Malczewski pisze:

Niestety Lenin bawił za krótko na Podtatrzu, co prawda pojawiał się co sezon, ale było to za mało na ten zakuty łeb. Swego czasu, za pierwszym pobytem Lenina w Poroninie, arcybiskup krakowski kniaź Puzyna odbywał, że tak powiem, inspekcję na Podtatrzu. Poronińskie gazdy i gaździny wydajali piękną bramę, ubraną smreczyną z napisem: „Witaj Arcypasterzu”. W odpowiedniej chwili cała ludność wyległa na zakurzoną szosę, trzymając obrazki święte w rękach, niejeden na szkle udatnie umalowany. Lenin nie zawahał się i wziąwszy z izby, w której mieszkał, obrazek Matki Boskiej, włączył się w tłum. Kniaź Puzyna pobłogosławił go z całą gromadą. Jestem przekonany, że gdyby posiedział dłużej, rozmiękłby i gwizdnął na bolszewizm, zamieszkałby, powiedzmy, na drodze do Białego, tracąc ochotę stania się zbawicielem świata, a proletariat stanąłby mu kością w gardle, zanimby mógł bezkarnie mordować. Zrywałby krokusy, śledząc urocze nurkowania pluszcza Kordusa, i byczyłby się do słonka, jak wypada ludziom uczciwym.

Nie sposób napisać o wszystkim, co Rafał Malczewski zawarł w swojej książce. To trzeba przeczytać.