Co Mniszech to starosta, co Bal to podkomorzy ….

Łukasz Bajda, Balowie. Z bieszczadzkich lasów na salony Krakowa i Lwowa

Baligród, Cisna, Dołżyce, Przysłup, Strubowiska, Kalnica, Hoczew, Żubracze. Co łączy te miejscowości oprócz położenia w Bieszczadach Zachodnich? Otóż łączy

je rodzina Balów. Zresztą  nie tylko te, ponieważ stanowią one jedynie ułamek majątku, jakim dysponowali Balowie.

Skąd zainteresowanie właśnie tą szlachecką rodziną? Niedawno miałam przyjemność wypoczywać w Bieszczadach niedaleko Cisnej. Jak się okazało tereny, na których szukałam wypoczynku i relaksu zostały zagospodarowane w wyniku akcji osadniczej prowadzonej w XV, XVI i XVII wieku przez przedstawicieli rodziny Balów herbu Gozdawa.

Prezentowana w dzisiejszym wpisie książka doskonale przybliża nam historię Balów, a jej wielowątkowość sprawia, że każdy może znaleźć coś dla siebie. Autor wyjaśnia ich pochodzenie, poszczególne etapy zdobywania i pomnażania majątku, politykę matrymonialną kolejnych pokoleń. Bajda dość szczegółowo kreśli zmieniające się granice posiadłości, którymi dysponowali Balowie. Zmieniały się one z różnych przyczyn. Ponadto z książki możemy wyciągnąć wniosek mówiący o silnej pozycji Balów na ziemi sanockiej. Analiza chociażby piastowanych przez nich urzędów nie pozostawia wątpliwości co do ich znaczenia. Utarło się nawet powiedzenie: Co Mniszech to starosta, co Bal to podkomorzy …. Wybieranie Balów na podkomorzych świadczyło o zaufaniu, jakim byli obdarzani przez swoich wyborców, a także o wpływach, jakimi dysponowali.

Ciekawym tematem jest nieco inny wątek, a mianowicie wyznanie. Początkowo katolicki ród dał się uwieść reformacji. Zanim stali się sympatykami kalwinizmu nie szczędzili środków na fundacje kościołów katolickich. Najstarszy zachowany do dziś drewniany kościółek w Bieszczadach (w Średniej Wsi) to fundacja z ramienia Mikołaja Bala. Gdy Balowie stali się krzewicielami kalwinizmu niektóre z założonych przez nich kościołów zostały zmienione na zbory ewangelickie. Wiek XVII przyniósł powrót do wiary przodków oraz kolejne nadania dla kościoła katolickiego.  Powtarzając za autorem rok 1667 zamyka protestancką kartę dziejów rodziny.

Balowie nie szczędzili również pieniędzy na wykształcenie swojej młodzieży. A że w I połowie XVI wieku wśród szlachty popularnym wariantem zdobywania wykształcenia były podróże zagraniczne i młodzi Balowie opuszczali swoje Bieszczady i udawali się na zachód Europy.

Zbliżając się do czasów nam współczesnych interesującym tematem był dla mnie związek Marii Balowej z Brunickich z Jackiem Malczewskim. Maria Balowa vel Kinia Bal stała się muzą artysty i śledzący historię rodziny Balów bez problemu odnajdzie ją na obrazach Malczewskiego.

Równie ciekawym dla mnie był wątek przejmowania poniektórych majątków od Balów przez rodzinę Fredrów (tej, z której pochodził niepokorny komediopisarz, Aleksander Fredro).

Książka jest świetną pozycją dla miłośników historii regionalnej. Czytając ją nie mogłam niestety opędzić się od myśli: czemu dziś możemy odnaleźć jedynie znikome świadectwa świetności rodziny Balów na tych terenach? W pewnym stopniu z odpowiedzą przychodzi Władysław Łoziński, którego cytuje Łukasz Bajda: Nie tyle jednak upadek fortun i nie tyle burze wojenne pustoszyły wielkopańskie nasze zamki, co niedbalstwo i zaniechanie najtańszych choćby i najskromniejszych  środków konserwacji. Ileż to zamków polskich obrócił nie Tatar, nie Szwed, nie Kozak, ale deszcz wpadający do środka przez dach dziurawy […]. Nic dodać, nic ująć.

Książka na pewno atrakcyjna dla entuzjastów historii Bieszczadów.

Wydawnictwo Libra (2011)