Gdzie jest granica tolerancji?

Johannes Anyuru, Utoną we łzach swoich matek

Mam problem z tą książką. Gdyby skupić się wyłącznie na treści i formie przyjmując, że jest to jedynie fikcja literacka, która nie ma i nigdy nie będzie mieć miejsca w rzeczywistości to lektura jest świetna. Zgrabna narracja, piękny literacki język, ciekawa fabuła. Ale chodzi też o przekaz i nie do końca pasuje mi to, co zaproponował autor.

Z jednej strony jestem w stanie go zrozumieć, ale z drugiej… Niestety autor jest bardzo jednostronny. Taka jest moja opinia. Nie chcę tu perorować swoich poglądów, choć do dyskusji skłania ta lektura. W życiu nic nie jest albo czarne, albo białe. Ludzie, niezależnie od narodowości czy wyznania nie są albo tylko dobrzy, albo tylko źli. Niby truizm. I częściowo autor to pokazał w swojej książce. Ale niestety tylko częściowo… Mówi o ciężkich więzieniach, w których znęcano się nad więźniami. A więźniami byli wyznawcy islamu. Mówi o eksperymentach przeprowadzanych na tych więźniach. Mówi o strachu i wykluczeniu. Mówi o tym, że Daesh werbował w swoje szeregi młodych chłopaków muzułmanów nie mających przyszłości w swojej przyszywanej ojczyźnie. Mówi o tym, że muzułmanie zawsze będą obywatelami drugiej kategorii w państwach europejskich. Mówi o braku dialogu. Ale nie mówi praktycznie nic o ofiarach zamachów terrorystycznych, a zamachowcami byli i są wyznawcy islamu.

Wizja, jaką Anyuru stworzył w swojej powieści jest przerażająca. Szwecja stała się państwem totalitarnym i obywatel obywatelowi nierówny. Prawdziwi Szwedzi stworzyli szereg środków mających na celu pełną kontrolę nad mieszkającymi w Szwecji muzułmanami. Opis getta, do którego byli przenoszeni szwedzcy muzułmanie, którzy nie podpisali kontraktu obywatelskiego to istne piekło. Sektory, warunki mieszkalne poniżej jakichkolwiek kryteriów i uwłaczające wręcz ludzkiej godności, a do tego szykany na każdym kroku. Nawet w stołówce, gdy zmuszano ich do spożywania wieprzowiny. Strach, lęk, brak perspektyw na polepszenie swojej sytuacji. Bohaterce naszej powieści nawet udaje się z tego getta uciec, ale nie na długo. A konsekwencje tego występku będą poważne. Bo do ucieczki była tylko wrogiem Szwecji. Teraz jest wrogiem bardzo niebezpiecznym…

Ale to tylko wizja. To znaczy, że przyszłość może być zupełnie inna. Wystarczy tylko w odpowiednim momencie powstrzymać pewne wydarzenia. I taką misję ma nasza bohaterka, która próbuje do tego przekonać pewnego szwedzkiego pisarza muzułmanina. Ale nie jest to łatwe, ponieważ dziewczyna przebywa w szpitalu psychiatrycznym dla pacjentów szczególnie niebezpiecznych ze zdiagnozowaną schizofrenią…

Pojawia się zatem pytanie czy jeszcze jest szansa na to, aby uniknąć radykalnych decyzji w przyszłości? Czy wspólna, pokojowa i bezkonfliktowa koegzystencja ludzi różnych kultur, a przede wszystkim różnych wyznań jest możliwa? Gdzie jest granica tolerancji? Gdzie jest granica wolności? Gdzie jest granica bezpieczeństwa? Kiedy trzeba powiedzieć: stop?

Akcja powieści zaczyna się od ataku terrorystycznego w pewnym klubie na spotkaniu autorskim. I tu również nieprzypadkowo Anyuru wybrał na bohatera tego spotkania artystę dość kontrowersyjnego. Artystę, który tworzył karykaturalne komiksy szydząc z Allaha. Tu też pojawia się pytanie o granice, ale o granice artystycznej, czy też pseudoartystycznej wypowiedzi. Hamad, Amin i Annika. To oni w imię Allaha postanowili ukarać niewiernych. Ale w pewnym momencie wszystko wymyka się spod kontroli.

Utoną we łzach swoich matek to powieść trudna, ale potrzebna. Zmusza do refleksji. Stawia niewygodne pytania. Drugi z głównych bohaterów, pisarz spotykający się z Anniką marzy o tym, aby jego życie było wolne od strachu. On urodził się już w Szwecji, ale doskonale pamiętał wieczny niepokój swojej matki. Czy Szwecja w końcu uzna ich za prawdziwych szwedzkich obywateli? Tego pragnie dla siebie i dla swojej córeczki. Ale czy to jest możliwe? A może lepiej stąd wyjechać? Niestety zakończenie powieści nie napawa optymizmem…